Sprawiedliwa Wśród Narodów Świata – ku pamięci Marii Kotarby

Tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata to najwyższe odznaczenie cywilne, które mogą nadać władze państwa Izrael. Zgodnie ze stanem na 1 stycznia 2020 roku, tytuł otrzymało 27712 osoby z 51 krajów, w tym aż 7112 Polaków!

To symboliczny tytuł, niejednokrotnie przyznawany pośmiertnie osobom, które w czasie II wojny światowej, nie zważając na zagrożenia chronili życie osób, których przeznaczeniem miała być śmierć.

W minionym tygodniu, w 115. rocznicę urodzin Marii Kotarby odsłonięto tablicę pamiątkową ku pamięci tej Sprawiedliwej Wśród Narodów Świata.
 

Za pomoc Żydówce krytykowana była nawet przez współwięźniarki

Na stronie Muzeum Historii Żydów Polskich Polin możemy przeczytać niezwykłą historię zatytułowaną 700 dni w Auschwitz. Historia Marii Kotarby. Właśnie tam możemy przeczytać niezwykłą historię kobiety, która uratowała jedno ludzkie istnienie: Lenę Bankier. Wysiłek włożony w tą ochronę może przekraczać nasze wyobrażenie.

Oto fragment tej opowieści:

Lena urodziła się w Warszawie, w dobrze sytuowanej i wykształconej rodzinie o sympatiach syjonistycznych. Pola, jedna z czterech sióstr Leny, wyjechała w 1939 r. na studia na Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie. Kiedy latem 1942 r. zaczęły się deportacje, Sonia [jedna z sióstr Leny] popełniła samobójstwo. Uciekła przed Treblinką, w której – poza Gutą – zginęli pozostali członkowie rodziny. Lena i [jej mąż] Symcha trafili do getta białostockiego.

Lena i Symcha dojeżdżają do Auschwitz 8 lutego 1943 roku. 

Symcha  jest jednym z 1830 więźniów z transportu 2 tys. Żydów z Białegostoku, którzy – zaraz po przybyciu – są pędzeni do komory gazowej (...)

Mężczyzna umiera w męczarniach. Zrozpaczona kobieta zmienia nazwisko na Helena Hankowska [w źródłach pojawia się też pod nazwiskiem Mańkowska, ale muzeum Polin podaje jednoznacznie nazwisko Hankowska). Szczęśliwie dla kobiety, udaje się przekonać SS-mana, że faktycznie Lena jest Polką i do miejsca kaźni trafiła przez omyłkę. Zostaje przeniesiona do polskiego bloku, co daje jej nieco większe szanse na przeżycie. Choruje jednak na tyfus, a jej stan psycho-fizyczny pogarsza się. Dwukrotnie podejmuje nieskuteczne próby samobójcze.

Maria Kotarba pojawiła się przy Lenie jak dobry anioł, który został jej zesłany na najcięższe chwile życia. Jak wspominała sama Lena:

Panią Marię Kotarbę poznałam w kwietniu lub maju 1943 r. w KL Auschwitz. (…) Maria Kotarba była w bloku 22 (...) przemycała dla mnie cebulę, inne warzywa, a dla blokowej kwiatki, by pozwalała się ze mną spotkać

Kobiety spotkały się po raz pierwszy, kiedy Lena, działając jako „pielęgniarka” pomagała przeprowadzić chorych więźniów do obozowego szpitala. Maria Kotarba dołączyła do tego zespołu, w celu przekazania chorym nielegalnych lekarstw podarowanych przez lokalny ruchu oporu. Kobiety zaczęły się częściej spotykać. Udzielanie pomocy Żydówce spotykało się z krytyką innych więźniarek. Zgodnie ze słowami Guty, siostry ocalałej Leny: 

   [Lena – red.] opowiadała mi jak inne Polki buntują Marię, dlaczego ona pomaga Żydówce Lenie, a nie pomaga im. (…) trudno mi pisać o tysiącach drobnych i stałych działań Marii Kotarby w obozie (…) była karana biciem za udzielanie mi pomocy.

Opowieść o przenosinach, balansowaniu na granicy życia i śmierci jest zdecydowanie dłuższa. Jej finał jest jednak szczęśliwy: zarówno Maria jak i Lena uciekają z krainy śmierci i żyją jeszcze wiele lat. O swoich działaniach i ratowaniu Żydówki Maria nie opowiadała jednak nigdy bliskim. Nie chciała się dzielić tymi bolesnymi wspomnieniami z najbliższymi, wspominała tylko, że przeżyła piekło, kilkukrotnie unikając śmierci.

Maria Kotarba zmarła na raka w 1956 roku. Została pochowana w Owczarach. Lena wybrała się w podróż, by oddać nad grobem cześć tak bliskiej jej osobie. Wtedy też doszło do spotkania z jedynymi bliskimi Marii: jej bratową i bratankiem. Dopiero wtedy poznali oni prawdę o wojennej przeszłości Marii i jej heroizmie.

Wystaranie się o godne upamiętnienie tej kobiety stało się celem życia Leny. Swego celu dopięła, określając to jako mały wyraz wdzięczności za okazane jej dobro.

Tytuł Sprawiedliwej wśród Narodów Świata nadano Marii Kotarbie 18 września 2005 r. 

Jako osoby, które ocaliła wskazana jest nie tylko Lena, ale także Guta

• Lena (Helena) Lakomy z d. Bankier (Hankowska), siostra; ur. 20 listopada 1917 w Warszawa (mazowieckie), zm. 21 listopada 2010 w Londyn (London);
• Guta (Gita) Scharf z d. Bankier, siostra; ur. 1 czerwca 1923 w Warszawa (mazowieckie), zm. 16 marca 2014 w Tel Awiw (Tel Aviv).

Pamięć o niej do dziś pozostaje żywa

Pamięć o Marii Kotarbie i jej bohaterstwie została upamiętniona kilka dni temu w Sękowej. Odsłonięto tam tablicę ku jej pamięci w 115 rocznicę urodzin. W uroczystościach wzięli udział także przedstawiciele gminy Bobowa, na której terenie kobieta mieszkała przez kilka lat.