W sejmie coraz gorętsza debata o tym, dlaczego w Polsce rodzi się coraz mniej dzieci

Jednym z głosów w tej dyskusji była wypowiedź posłanki Barbary Bartuś, która w Sejmie krytycznie odniosła się do projektu ustawy upraszczającej procedury rozwodowe.

Spór o projekt rozwodowy

11 marca podczas wystąpienia w Sejmie Barbara Bartuś skrytykowała projekt ustawy, który przewiduje możliwość przeprowadzania rozwodu jako czynności administracyjnej przed urzędnikiem stanu cywilnego. Zgodnie z propozycją takie rozwiązanie mogłoby być stosowane w sytuacji, gdy najmłodsze dziecko w rodzinie osiągnęło już pełnoletność.

Zdaniem posłanki zmiana ta może mieć poważne konsekwencje dla prawa rodzinnego i stabilności małżeństw. W swoim wystąpieniu zarzuciła rządzącej Koalicji niespójność między deklaracjami a działaniami oraz stwierdziła, że proponowane rozwiązania zamiast wzmacniać rodzinę mogą pogłębiać kryzys demograficzny.

Demografia w centrum debaty

Wystąpienie posłanki wpisuje się w szerszą dyskusję o przyczynach spadku liczby urodzeń w Polsce. Coraz częściej pojawiają się analizy wskazujące na konflikt między biologicznym momentem optymalnym do posiadania dzieci a ekonomiczną rzeczywistością młodych ludzi.

Z jednej strony biologia wskazuje, że najlepszy czas na rozpoczęcie starań o dzieci przypada na wczesne lata dorosłości. Z drugiej strony współczesny model życia sprawia, że wiele kobiet odkłada decyzję o macierzyństwie do momentu osiągnięcia stabilizacji zawodowej i finansowej.

W efekcie powstaje zjawisko coraz późniejszego macierzyństwa. Obecnie średni wiek kobiety rodzącej pierwsze dziecko w Polsce wynosi około 29 lat, a wśród kobiet z wyższym wykształceniem przekracza już 30 lat.

Czy ekonomia blokuje młode macierzyństwo

Część ekspertów wskazuje, że młode kobiety stają dziś przed trudnym wyborem między biologią a bezpieczeństwem finansowym. Brak stabilnej pracy, wysokie koszty życia czy trudności z dostępem do mieszkań powodują, że decyzja o dziecku w wieku 20–24 lat jest coraz rzadsza.

Statystyki pokazują wyraźny spadek liczby urodzeń w tej grupie wiekowej. Jeszcze w 2014 roku niemal 3,45 proc. kobiet w wieku 20–24 lata decydowało się na pierwsze dziecko. W 2024 roku odsetek ten spadł do około 1,94 proc., czyli niemal o połowę w ciągu dekady.

W debacie publicznej pojawia się także wątek świadczeń społecznych. Program 500+, obecnie funkcjonujący jako 800+, poprawił sytuację finansową wielu rodzin i ograniczył ubóstwo wśród dzieci. Jednocześnie wielu demografów podkreśla, że jego wpływ na trwały wzrost dzietności okazał się ograniczony.

System wsparcia a decyzje o dziecku

W analizach pojawia się również problem tzw. „kosiniakowego”, czyli świadczenia dla osób nieposiadających prawa do zasiłku macierzyńskiego. Jego wysokość od lat pozostaje na poziomie 1 000 zł miesięcznie, podczas gdy wynagrodzenia i koszty życia znacząco wzrosły.

Część komentatorów uważa, że różnica między świadczeniami dla osób pracujących i niepracujących może zniechęcać młode kobiety do wcześniejszego macierzyństwa. W efekcie wiele z nich decyduje się najpierw zdobyć etat i stabilność finansową, a dopiero później planować dziecko.

Czy to rzeczywiście główna przyczyna?

Pojawia się jednak kluczowe pytanie: czy ekonomia jest rzeczywiście główną przyczyną spadku liczby urodzeń?

Coraz częściej wskazuje się, że równie ważną rolę odgrywają zmiany społeczne. Kobiety dłużej się uczą, później wchodzą na rynek pracy, a decyzje o założeniu rodziny podejmowane są coraz później. W wielu krajach Europy Zachodniej, gdzie system wsparcia rodzin jest znacznie bardziej rozbudowany, również obserwuje się podobny trend spadku dzietności.

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli kobieta planuje więcej niż jedno dziecko, zaczyna starania dopiero po trzydziestce. Wówczas możliwości biologiczne są już inne, a czas na kolejne ciąże znacznie krótszy.

Szersza dyskusja o przyszłości rodzin

Dlatego wielu ekspertów podkreśla, że kryzys demograficzny nie ma jednej przyczyny. Oprócz sytuacji finansowej młodych rodzin wskazuje się także na inne czynniki – rosnące koszty mieszkań, niepewność zatrudnienia, dostępność żłobków i przedszkoli czy zmiany stylu życia.

Debata o demografii coraz częściej prowadzi więc do pytania o skuteczność dotychczasowej polityki prorodzinnej. W przestrzeni publicznej pojawia się również pytanie o wcześniejsze działania rządów.

Czy program 500+ – dziś 800+ – rzeczywiście zwiększył liczbę urodzeń, czy raczej poprawił sytuację materialną rodzin bez trwałego wpływu na przyrost naturalny? Czy rosnące koszty życia, spadek siły nabywczej pieniądza, brak wystarczającej liczby żłobków i przedszkoli, a także niepewność na rynku pracy nie mają większego wpływu na decyzje młodych Polaków o posiadaniu dzieci?

To pytania, które coraz częściej pojawiają się w publicznej debacie. Jedno jest pewne – bez rzetelnej analizy przyczyn spadku liczby urodzeń trudno będzie stworzyć skuteczną politykę demograficzną na przyszłość.

Biologia nie czeka

Jednocześnie eksperci przypominają, że biologia ma swoje ograniczenia. Wraz z wiekiem spada płodność, a ryzyko powikłań ciążowych rośnie. Oznacza to, że odkładanie decyzji o dziecku na późniejsze lata może sprawić, że część planów dotyczących większej rodziny nie zostanie zrealizowana.

Dlatego coraz częściej pojawia się wniosek, że polityka demograficzna powinna łączyć różne elementy: stabilność ekonomiczną młodych rodzin, dostęp do opieki nad dziećmi oraz rozwiązania ułatwiające łączenie życia rodzinnego z zawodowym.

Bez takiego podejścia trudno będzie odwrócić trend spadku liczby urodzeń w Polsce.