W Bartnem rosną dwie łemkowskie chyże. Powstanie w nich nowe muzeum

Dwie chyże w Bartnem

Prace prowadzone są przy zabytkowej cerkwi greckokatolickiej pw. św. Kosmy i Damiana. W tym miejscu odtwarzane są dwa drewniane budynki, które mają przywrócić fragment historycznego układu dawnego zespołu plebańskiego. Inwestorem jest Muzeum – Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach.

Co ciekawe, historia powstających obiektów zaczęła się znacznie wcześniej niż tegoroczna budowa. Z dokumentów dotyczących opieki nad zabytkami wynika, że muzeum pozyskało dwie zabytkowe chyże oznaczone numerami Bartne 40 i Bartne 27. Pierwszą zakupiono za 16 014 zł, natomiast druga została przekazana w formie darowizny i była wówczas wyceniana na około 12 tys. zł.

W 2019 roku przygotowano dokumentację potrzebną do translokacji budynków. W grudniu tego samego roku elementy obu chyż zostały przeniesione na działkę w Bartnem. Sam koszt tej operacji wyniósł 5 tys. zł. Do uzupełnienia materiału budowlanego wykorzystano również bale pozyskane po rozbiórce dawnego gminnego przedszkola w Sękowej, przekazane przez gminę Sękowa.

Przez kolejne lata przygotowywano inwestycję, a właściwe roboty ruszyły 8 kwietnia 2026 roku. Miesiąc wcześniej, 25 marca, Muzeum podpisało umowę z wykonawcą – firmą RT-BUD Tomasz Kuziak. Przedmiotem zamówienia jest budowa dwóch budynków kulturalno-muzealnych w ramach projektu „Z duchem czasu / S duchom času”.

Co będzie w środku?

Pierwsza chyża ma pełnić przede wszystkim funkcję muzealną. Zaplanowano w niej przestrzeń recepcyjno-biurową oraz stałą ekspozycję przedstawiającą historię kamieniarstwa na Łemkowszczyźnie i dorobek miejscowych rzemieślników. Oficjalne materiały muzeum wskazują, że placówka ma przypominać szczególnie tradycje kamieniarskie Bartnego i Beskidu Niskiego.

Druga chyża warsztatowa

Drugi budynek otrzyma zupełnie inną funkcję. Mają się tam znaleźć pracownie warsztatowe i edukacyjne, w tym profesjonalna pracownia kamieniarska. Muzeum zakłada więc, że odwiedzający nie będą oglądali wyłącznie gotowych eksponatów. Jednym z elementów działalności mają być zajęcia pozwalające pokazywać tradycyjne techniki pracy z kamieniem i przekazywać wiedzę o dawnym rzemiośle.

Właśnie ta część projektu może zdecydować o charakterze nowego oddziału. Bartne należało do najważniejszych ośrodków kamieniarskich dawnej Łemkowszczyzny, a tradycje tego rzemiosła w miejscowości i jej okolicy muzeum datuje co najmniej na XVII wiek. Miejscowi kamieniarze wykonywali między innymi kamienne krzyże cmentarne i przydrożne oraz zajmowali się obróbką miejscowego kamienia.

Nowe muzeum ma być przygotowane również do prowadzenia działalności edukacyjnej. Projekt „Z duchem czasu” zakłada wyposażanie nowych i modernizowanych obiektów w rozwiązania wystawiennicze, informacyjne i multimedialne, digitalizację obiektów związanych z tradycyjnym rzemiosłem oraz organizację warsztatów i wydarzeń popularyzujących kulturę pogranicza. Cały polsko-słowacki projekt ma wartość ponad 5,4 mln euro, przy czym kwota ta obejmuje przedsięwzięcia wszystkich partnerów, a nie wyłącznie budowę w Bartnem.

Ile kosztuje Bartne?

W przypadku samej inwestycji w Bartnem dyrektorka Muzeum Katarzyna Szepieniec informowała w marcu, że wartość zaplanowanych prac wynosi około 2,5 mln zł. Zgodnie z ówczesnym harmonogramem roboty miały potrwać do jesieni 2026 roku.

Otwarcie w 2027 roku

Pierwotna zapowiedź mówiła o udostępnieniu Muzeum Kamieniarstwa Ludowego zwiedzającym wiosną 2027 roku. Najnowsze komunikaty muzeum opisujące postęp budowy nie podają jednak bardziej precyzyjnej daty inauguracji, dlatego na tym etapie należy traktować wiosnę 2027 roku jako planowany, a nie ostatecznie potwierdzony termin otwarcia.

Bartne funkcjonowało dotychczas jako filia Zagrody Maziarskiej w Łosiu. Po zakończeniu przedsięwzięcia Muzeum Kamieniarstwa Ludowego ma szansę stać się piątym samodzielnym oddziałem Muzeum – Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach. Taki kierunek oficjalnie wskazywała już instytucja przy podpisywaniu umowy z wykonawcą.

Dla Bartnego inwestycja może oznaczać powstanie kolejnego miejsca, które zatrzyma turystów przyjeżdżających do tej części Beskidu Niskiego. Przyszłe muzeum znajdzie się bezpośrednio przy cerkwi, a cały teren ma zostać dodatkowo zagospodarowany i wyposażony w niezbędną infrastrukturę techniczną. Projekt został więc pomyślany jako rozbudowanie istniejącej już oferty kulturalnej miejscowości.